Wat is melancholie en op welke terreinen in de maatschappij komen we melancholie tegen?

Op Wikipedia wordt melancholie beschreven als: een gemoedstoestand die neigt naar depressie en zich kenmerkt door een verdrietige kijk op het verleden of onvervuld verlangen. Nostalgie lijkt dus duidelijk de positieve versie van melancholie. Het woord melancholie komt voort uit het Griekse woord ‘melaina kole’, dit betekent zwarte gal. In de Oudheid geloofden de Grieken dat je ziel en lichaam voornamelijk beheerst werd door 4 vloeistoffen (humores) die vrij door je lichaam heen konden lopen[1].

Deze 4 vloeistoffen waren: bloed, gele gal, zwarte gal en slijm. De balans tussen deze 4 kon een persoon zijn mentale en fysieke gezondheid meteen beïnvloeden. De zwarte gal staat voor verdriet, en kon verholpen worden door bepaalde dingen te eten of andere medische remedies toe te passen. Deze geneeskundige theorie lijkt nu simplistisch, nu we meer weten over het menselijk lichaam, maar kan nog steeds helpen bij het begrijpen van bijvoorbeeld depressie. Depressie kan uit veel dingen voortkomen, maar wanneer hiervoor geen verklaring is kan dit verdriet te maken hebben met chemische problemen in het brein.

Zwarte gal is niet alleen negatief, zei ook Aristoteles. Hij was een van de eerste die verband legde tussen een teveel aan deze zwarte humores en genialiteit. Het viel hem namelijk op dat mensen die over uitzonderlijke kwaliteiten beschikken vaak ook last hebben van melancholie. Hij dacht dat een bepaalde hoeveelheid gal, als deze warm was, ideaal was voor mensen om tot geniale ingevingen te komen. In het boek XXX van Problemata physica schreef hij:

“Zo is iedereen bij wie de zwarte gal in grote hoeveelheid en in koude toestand aanwezig is, traag van begrip en verdwaasd, maar degenen bij wie ze aan de warme kant is en in grote hoeveelheid aanwezig is, raken snel buiten zichzelf, krijgen geniale trekjes, worden snel verliefd en laten zich snel meevoeren door hun hartstochten en begeerten, terwijl sommigen ook praatziek worden.”

 

Hier houdt het niet op, de neoplatonisten uit Florence dachten dat melancholie samenhing met creativiteit. Zij keken vooral naar de positieve kanten van de melancholie, en vonden dat creatieve mensen een aanleg hadden voor melancholie. Zo beschreef de neoplatonische filosoof Marsilio Felici in zijn boek De triplici vita ('Drie boeken over het leven', 1489) onder andere de verwantschap tussen het melancholische temperament en de intellectuele creativiteit. Door deze nieuwe opvattingen gingen mensen anders denken over deze dualistische emotie. Overigens spreken we nu ook nog wel over ‘zwartgalligheid’, en worden er veel synoniemen voor dit woord geboden: zwaarmoedig (bn): depri, droefgeestig, droevig, landerig, melancholiek, melancholisch, somber, terneergeslagen, tobberig, treurig, verdrietig, zwaar op de hand, zwartgallig. Melancholiek (bn): depressief, droefgeestig, melancholisch, mistroostig, treurig, verdrietig, weemoedig, zwaarmoedig, zwartgallig.

In de 19de eeuw geloofde men dat melancholie ervoor zorgde dat men andere emoties beter en dieper kan begrijpen. Het is bijvoorbeeld verdrietig dat de bladeren van de bomen afvallen, maar dit is nodig voor the circle of life.

Kierkegaard[2], een filosoof, een man die zichzelf een ‘diep melancholische man’ vond, stelde dat mensen die melancholie ervaren blijven steken onder de brug der zuchten. Lijden is iets noodzakelijks, iets waar je je ogen niet voor moet sluiten. Je moet over de brug, en niet bevangen raken door het tranendal wat zich onder je bevindt.

 

Melancholie zie je ook terug in de kunst. Edvard Munch maakte een schilderij met de titel Melancholie. Op dit schilderij is een man afgebeeld die peinzend naar de horizon aan het staren is. Dit schilderij is geïnspireerd op zijn vriend Jappe Nilssen, die toentertijd door een ongelukkige romantische relatie heen ging.

Veel eerder, in 1514, creëerde de Duitse kunstenaar Albrecht Dürer het mysterieuze werk (kopergravure) Melancolia 1 met een kubus. De gravure wordt vaak in verband gebracht met het humoralisme, de leer van de vier lichaamssappen, zoals eerder beschreven.

Melancholie inspireert ook muzikanten. Zo is er in 1999 een live jazz album vernoemd naar deze droevige emotie, en in 2018 een album gelanceerd door The Weeknd, met de titel: “My dear melancholy’'. Dit album is gevuld met droeve muziek, waarschijnlijk geïnspireerd door het gebroken hart van de songwriter na zijn relatie met Selena Gomez.

Von Trier, een zwaarmoedige regisseur, maakte in 2011 een film genaamd Melancholica. Dit is een surrealistische film over wat er gebeurt wanneer een planeet in ramkoers komt met aarde. Vooral gericht op hoe twee zussen anders reageren; de een in paniek, de ander kalm; want ze wist toch al; we gaan allemaal dood. Deze film brengt de zo onbeschrijfelijke emotie goed in beeld.

Melancholie dreigt meer naar depressie, maar toch wordt het door de geschiedenis meer geassocieerd met romantische sentimenten; denk aan de blues of mijmeringen bij zonsondergang. Toch neigt melancholie in de regel iets meer naar de negatieve kant. Het is een oud fenomeen, Plato had het er immers al over. Melancholie wordt nu ook als synoniem van depressie gezien.

De tijd van melancholie wordt veelal opgedeeld in 3 delen. De antieke, middeleeuwse en vroegmoderne periode. Uit de antieke periode stamt de gedachte over zwartgalligheid (eerdergenoemd).

In de middeleeuwse periode wordt er over Acedia gesproken, Acedia is een van de hoofdzonden (samen met Superbia, Avaritia, Luxuria, Invidia, Gula en Ira) Acedia is de Latijnse benaming voor gemakzucht, traagheid of luiheid. De symbolen die hierbij horen zijn Belfagor en de dieren: ezel en geit.

In de vroegmoderne periode werd meer ontdekt over het menselijk lichaam, en door de ontdekking van de bloedsomloop (WIlliam Harvey, 1628) ontdekt dat er geen zwarte gal door het menselijk lichaam loopt.

 


Acedia is een verveeldheid die veel bij monniken voor kwam. Acedia zie je vaak terug keren in literatuur, bijvoorbeeld het boek Summa Thealoiae.

Qua pathologie wordt melancholie ook beschreven in de DSM-IV (het codering- en classificatieschema voor het vaststellen van psychiatrische ziekten), en daar wordt het beschreven als een aandoening die zorgt voor het verliezen van bijna alle interesse/plezier in alle activiteiten. Het gaat in deze context over een stemmingsstoornis, waarbij een extreem onrechtvaardigheidsgevoel hoort. Het is moeilijk om melancholie en depressie van elkaar te onderscheiden.

In 2013 werd er ontdekt dat er een gen voor melancholie (zwartgalligheid) bestaat. Hoe mensen de wereld zien wordt dus niet alleen bepaald door opvoeding (etc.) maar ook genetische factoren spelen een rol. Mensen met een zogenaamd gemankeerd ADRA2b-gen zijn volgens de onderzoekers voorgeprogrammeerd om eerder een zwartgallig wereldbeeld te ontwikkelen.

Het wordt dus duidelijk dat melancholie al eeuwen als fenomeen bestaat, en er ook anders mee wordt omgegaan in de volksmond. Melancholie is de oudere (depressieve) broer van Nostalgie.

[1] A brief history of melancholy - Courtney Stephens

[2] https://www.filosofie.nl/nl/weblog/653/melancholie-zonder-god.html

  • RIJKS